«Щекитала ластушка на заре», або Навошта нам гомельскія песні «Белорусского сборника» Еўдакіма Раманава?


Горад для сябе і для гасцей
Культурна-гістарычная прастора горада заклікана падтрымліваць і актывізаваць жыццядзейнасць тэрыторый, якія ўваходзяць у гарадскую мяжу, а таксама напаўняць жыццё гараджан асаблівым сэнсам і каштоўнаснымі арыентацыямі, звязанымі з рэалізацыяй жыццёвых планаў у дадзеным гарадскім асяроддзі [11]. Разам з тым яна (прастора) можа адыгрываць важную ролю ў прыцягненні турыстаў у канкрэтны горад. Істотным момантам тут з’яўляецца не толькі наяўнасць захаваных каштоўных помнікаў архітэктуры і горадабудаўніцтва [9, с. 122], але і стварэнне новых славутасцяў на аснове звароту да іншых формаў культурна-гістарычнай спадчыны.

Вопыт розных гарадоў паказвае, што пры пэўным падыходзе да справы славутасцю можа стаць ледзьве не ўсё, што заўгодна. Любая, часам, нават нязначная гістарычная дэталь здольная стаць адпраўным пунктам для стварэння не проста славутасці, але і інфраструктуры вакол яе.

Энтузіясты ў расійскай Каломне, грунтуючыся на звестках краязнаўцаў пра тое, што ў XVIII ст. гэты горад славіўся сваёй пасцілой, стварылі паэтапна музей пасцілы, фабрыку пасцілы, музей-калачную, даўшы пачатак фармаванню ў Каломне кластара гастранамічных гісторый [10]. У Магілёве ў 2007-2008 гг. фактычна з нуля была адноўлена гарадская ратуша XVIII ст., знесеная ў 1957 г. [8]. З 2014 г. тры разы на дзень на яе балконе з’яўляецца механічны гарніст Магіслаў (выдуманы персанаж), іграючы гімн Магілёва і іншыя мелодыі. Тым самым адна з магілёўскіх славутасцяў здабыла дадатковы каларыт і прывабнасць для гараджан і турыстаў [6].

Чытаць і рэтрансляваць!
Культурна-гістарычная спадчына Гомеля здольна даць аснову для стварэння новых славутасцяў. Урбаністы падкрэсліваюць важнасць вусных і пісьмовых тэкстаў-крыніц. Лічыцца, што пісьмовы тэкст часткова вырашае супярэчнасць паміж пастаяннай патрэбай чалавека ў абнаўленні вопыту і кароткачасовасцю яго жыцця. Дзякуючы тэксту, ажыццяўляецца апасродкаваная перадача вопыту чалавечых пачуццяў і дзейнасці ў будучыню [11]. Рэгулярнае зварот да яго (вопыту) спрыяе падтрыманню эмацыйнай сувязі з мінулым, традыцыямі продкаў, іх бачаннем свету і ўзаемаадносін паміж людзьмі. Аднак спецыфіка тэксту такая, што без намаганняў па яго актуалізацыі ён можа заставацца незаўважным для большасці насельнікаў культурна-гістарычнай прасторы горада. Таму тэксты (літаратурныя творы, песні і інш.) маюць патрэбу ў рэтрансляцыі рознымі спосабамі.

Адным з яркіх тэкстаў-крыніц у кантэксце праблемы культурна-гістарычнай прасторы нашага горада з’яўляюцца гомельскія песні з «Белорусского сборника», выдаваўся на мяжы XIX – XX ст. нашым земляком этнографам, фалькларыстам, археолагам Еўдакімам Раманавічам Раманавым (1855-1922 гг.) [2, с. 348]. Нашу ўвагу прыцягнулі песні, зафіксаваныя ў першым выпуску гэтага зборніка (1885 г.) [1, с. 1-165]. На аснове іх вывучэння мы паспрабавалі выпрацаваць канцэпцыю насычэння культурна-гістарычнай прасторы Гомеля праз стварэнне новых славутасцяў.

Белорусский сборник
Тытульны аркуш першага тома “Белорусского сборника” Еўдакіма Раманава (1885 г.)

На свет божы ўсё, што маем
Фармаванне і развіццё культурна-гістарычнай прасторы нашага горада адбывалася ў складаных гістарычных умовах. Пачынаючы ад княжацкіх міжусобіц і заканчваючы Вялікай Айчыннай вайной, Гомель прайшоў праз пажары і разбурэнні. Пануючым будаўнічым матэрыялам ільвіную долю гісторыі Гомеля з’яўлялася драўніна. У сувязі з гэтым захаванасць помнікаў архітэктуры і горадабудаўніцтва Гомеля праблематычная – будынкаў, узведзеных раней канца XVIII ст. тут папросту не засталося. З іншага боку, перыяды мірнага жыцця горада таксама багатыя на прыклады знішчэння аб’ектаў даўніны.

Позняя інстытуалізацыя памяці горада як разнавіднасці сацыяльнай памяці адбілася на цяперашнім стане культурна-гістарычнай прасторы Гомеля і ўзнікненні сярод гамяльчан стэрэатыпу аб беднасці гомельскага культурна-гістарычнай спадчыны. Археалагічныя, гістарычныя, этнаграфічныя, мова- і літаратуразнаўчыя даследаванні XIX – пачатку XXI ст. даказваюць адваротнае. Аднак вынікі гомелезнаўчых пошукаў да гэтага з цяжкасцю прабіваюцца ў актуальнае гарадское асяроддзе, мноства артэфактаў мінулага застаюцца ў «пасіўным запасе» памяці горада [гл. больш падрабязна – 3].

У такіх рэаліях неабходна ствараць умовы, пры якіх культурна-гістарычная прастора пастаянна насычалася б і працавала б на захаванне, пашырэнне і паглыбленне памяці горада. Па гэтай прычыне актуалізацыі падлягае ўся культурна-гістарычная спадчына, што захавалася да нашага часу – прадметы, знойдзеныя ў выніку археалагічных раскопак, помнікі драўлянага дойлідства з разьбяным дэкорам і архітэктура ў стылі канструктывізму, гарадскі фальклор і літаратурныя творы, нейкім чынам звязаныя з Гомелем, і многае іншае. Тое, што цікаўнасць да альтэрнатыўных (на гэты момант) славутасцяў даволі вялікая, ускосна пацвярджае «Фэст экскурсаводаў» – фестываль, падчас якога гамяльчанам былі прадстаўлены нечаканыя тэматычныя маршруты, прысвечаныя міжваеннай архітэктуры, гісторыі музыкі Гомеля, галоўнай вуліцы нашага горада (2015), мясцінам, адлюстраваным у літаратурных творах, помніку археалогіі Шведская Горка, кварталу дарэвалюцыйнай гомельскай эліты, відазмяненню галоўнай плошчы нашага горада (2016).

фэст 2015
У рамках “Фэсту экскурсаводаў” архітэктар і краязнавец Сяргей Ляпін праводзіць экскурсію, прысвечаную архітэктурнаму абліччу Гомеля міжваеннага часу. 19 красавіка 2015 г.

Не любіш сам – не палюбіць і турыст
Згаданая раней праблема прыцягнення турыстаў вельмі актуальная і для Гомеля. Аднак складана прыцягнуць каго б там ні было, калі ты сам не прасякнуты любоўю да роднага горада. У ідэале павінна быць так, каб літаральна кожны гамяльчанін мог, калі не правесці экскурсію, то расказаць гасцям нешта цікавае пра родны горад – яго мінулае і сучаснасць. Рэальнасць жа выглядае інакш – адны не бачаць у родным горадзе нечага вартага ўвагі турыстаў, іншыя, не маючы ведаў на пэўную тэму гомельскай гісторыі, успрымаюць новую для сябе інфармацыю альбо са здзіўленнем, альбо нават у штыкі. Яскравым прыкладам гэтаму могуць паслужаць асобныя выказванні ў каментарах да матэрыялаў «Старый фольварк, дворец с купюры и ржавые суда времен перестройки. Пять причин посетить Гомель» і «Тест. А вы – настоящий гомельчанин?» на беларускім партале tut.by. Выхад з падобнай сітуацыі цалкам відавочны: гамяльчанам неабходна нешта мяняць у сваім стаўленні да роднага горада і вывучэнні яго далёкай і блізкай гісторыі.

где у нас Амеріка
“Шлак какой-то”: сімптаматычны каментар ад тыповага “знаўцы” гомельскай гісторыі.

Для гэтага неабходна комплексная праграма, якую б распрацавалі спецыялісты ў розных галінах ведаў (гісторыкі, краязнаўцы, фалькларысты, архітэктары, мастацтвазнаўцы, літаратуразнаўцы, эколагі і інш.). Мы ж хочам яшчэ раз падкрэсліць, што сама культурна-гістарычная прастора павінна быць добраўпарадкавана так, каб пастаянна ўздзейнічаць на гараджан. Разам з тым не варта забываць пра важнасць інфармацыйнага ўздзеяння. У гэтым сэнсе варта толькі вітаць наяўнасць аншлагаў з гістарычнымі назвамі вуліц і шыльдаў з інфармацыяй аб некаторых будынках і месцах, з’яўленне новых гарадскіх славутасцяў. Помнік Ф.І.Паскевічу і яго сабакам, а таксама інжынерная кампазіцыя «Маяк», якія з’явіліся на набярэжнай р. Сож ў 2015 г. выклікалі жывую цікавасць жыхароў Гомеля і яго гасцей [5; 7], г.зн. ўжо паспелі адыграць пэўную ролю ў насычэнні культурна-гістарычнай прасторы нашага горада. Аднак гэтага мала. Новыя славутасці павінны з’яўляцца значна часцей, і быць іх павінна значна больш, як у гістарычным цэнтры, так і ў іншых частках горада.

шпацыр з барзымі
Скульптурная кампазіцыя «Прагулянка з хартамі» (скульптар Вячаслаў Далгоў), лета 2015 г.

Помнікі без падмурку
За апошнія пятнаццаць гадоў у Гомелі з’явіліся скульптурныя кампазіцыі, выкананыя ў рознай тэхніцы, з рознага матэрыялу, з рознымі стылявымі рашэннямі. Гэта скульптурныя выявы Ванюшы ля ўваходу ў карчму «Будзьма», водаправодчыка каля «Водаканала», жанчыны-дворніка на праспекце Леніна, клоуна Карандаша каля цырка, вандроўніка каля чыгуначнага вакзала, студэнткі каля аднаго з карпусоў ГДУ імя. Ф.Скарыны і інш. У большасці выпадкаў дадзеныя кампазіцыі з’яўляюцца плёнам выключна фантазіі іх стваральнікаў, не абапіраючыся на які-небудзь відавочны гістарычны падмурак.

Мы не прымяншаем іх вартасцяў – магчыма некалі па гэтых скульптурах будзе ўспамінацца наш час – пачатак ХХI стагоддзя. Аднак Гомелю востра не хапае сувязі са сваім мінулым, і гомельскія скульптары, як і прадстаўнікі іншых творчых прафесій (мастакі, музыканты, дызайнеры), маглі б у нейкай ступені гэтую сувязь падтрымліваць, звяртаючыся пры стварэнні новых работ да гістарычных або гісторыка-этнаграфічных крыніц, у т.л. са збіральніцкай спадчыны Е.Р.Раманава.

Што за гомельскія песні?
З апублікаваных Е.Р.Раманавым у першым выпуску «Белорусского сборника» мы разгледзелі на прадмет прыналежнасці да Гомеля пяць катэгорый песень: 1) сямейныя, 2) чумацкія, 3) разбойніцкія і арыштанцкія, 4) рэкруцкія і ваенныя, 5) любоўныя. Гэтая класіфікацыя належыць укладальніку зборніка і адрозніваецца умоўнасцю, бо шэраг песень тэматычна маглі б падысці да іншых катэгорый. Напрыклад, сярод сямейных і нават ваенных песень сустракаюцца тэксты любоўнай тэматыкі. Агульная колькасць песень у названых катэгорыях – 336, з іх можна аднесці да гомельскіх – як мінімум 68.

Класіфікацыя песень

Пад гомельскімі мы разумеем тыя песні, якія Е.Р.Раманаў зафіксаваў на тэрыторыі тагачасных Гомеля, Беліцы, Ціценак і Мільчы. З улікам указанняў у каментарах да некаторых песень, што яны існуюць паўсюдна ў Магілёўскай губерні, да гомельскіх можна прылічыць яшчэ некаторую іх колькасць. Мы, аднак, іх не разглядалі, як не разглядалі і тэкстаў, дзе дакладна не пазначаны населены пункт, а толькі ўказваецца, што песня была запісаная ў Гомельскім павеце. У выніку працы высветлілася, што з агульнай колькасці песень першага выпуску «Белорусского сборника» 43 былі запісаныя ў Беліцы, 14 у Гомелі, 10 у Ціценках, 1 у Мільчы.

Класіфікацыя песень 2

Умоўная прастора і моўная адметнасць
Нягледзячы на месца запісы, у тэкстах песень няма ні аднаго канкрэтнага ўказання на гомельскія (у шырокім сэнсе) геаграфічныя альбо гістарычныя рэаліі. У іх згадваюцца тапонімы Кіеў, Аршава (Варшава), Піцер ці Піценбурх (Санкт-Пецярбург), Масква, Палтава і нават Крэменчук (Крамянчуг), гідронімы – Дунай, Дон, Волга. Можна меркаваць, што ў большасці выпадкаў гаворка ідзе не столькі пра рэальныя гарады і рэкі, колькі пра уласцівыя фальклорным творам эпічныя вобразы вялікіх гарадоў і рэк [4, с. 154-156].

У большасці ж выпадкаў дзеянне песень разгортваецца ў нейкай умоўнай прасторы, элементамі якой з’яўляюцца прыродныя альбо рукатворныя аб’екты: «темный лес», «зеленый сад», «калинова роща», «дубровушка зелена», «поле», «луг», «криница», «езерцо», «рэчанька» («рэчачка», «речушка»), «мора» («моръюшко»), «болото», «долина» («долиница»), «гора» («горка», «горонька»), «дорога» («дорожачка»), «колодязь», «мост», «хата» («дом»), «камора», «кватырочка» («хватерушка»), «каменны палаты», «двор», «поштовый двор», «вулица», «кабак» («карчма»), «рыночек» («базар»). Сустракаюцца згадкі нябесных свяцілаў – сонца («сонца», «совнушко», «солнушка», «сонійко»), месяца («месяц», «месячко»), зорак («зора», «зоронька»), а таксама з’яў прыроды – дождж, снег, вецер, туман, мароз.

У многіх песнях згадваюцца жывёлы і расліны. Сярод жывёл у тэкстах песень часцей за ўсё фігуруюць птушкі (у тым ліку хатнія, а ў адным выпадку і экзатычная): сокал, салавей, верабей, ластаўка, перапёлка, голуб, крумкач, зязюля, качка, лебедзь, курыца, гусь, канарэйка. Як правіла, назвы птушак падаюцца ў асаблівых памяншальна-ласкальных формах: «ластушка», «лебёдушка», «вутица», «зязюлька» і г.д. Са звяроў згадваюцца коні («кони», «жарабцы») і валы, з рыб – шчупак і бялуга. Раслінны свет у песнях прадстаўлены дубам, клёнам, бярозай, хвояй, ракіты, вярбой, яблыняй, калінай, малінай, вінаградам і інш.

Гомельскія песні, зафіксаваныя Е.Р.Раманавым у першым выпуску «Белорусского сборника» адрозніваюцца адметным моўным каларытам, часта далёкім ад літаратурнай беларускай мове. Гэта ж тычыцца і правапісу. Тут і далей слова і цытаты з тэкстаў песень падаюцца блізка да правапісу першакрыніцы, але з пэўным спрашчэннем: для зручнасці літара «ѣ» («яць») падаецца як «е», а канцавая «ъ» («ер») апускаецца.

Чужая старана, імперыя і цьмяная мінуўшчына
Нягледзячы на ўмоўнасць сюжэтнай прасторы песень і адсутнасці прамых указанняў на тое, што варта лічыць радзімай, у шэрагу выпадкаў яна (прастора) супрацьпастаўляецца нейкай «чужой стороне». Пад гэтым паняццем у розных выпадках могуць разумецца 1) дом свёкра і свякрухі («Вязуть мене молоду на чужую сторону да не ў зградную семъю»), 2) турма («Ох што ж то, братцы, за неволя, белый каменный вострог»), 3) месцы баявых дзеянняў або адбывання рэкруцкай павіннасці («болять мое скоры ножаньки, болять яны от походу») [1, с. 18, 66, 188].

У падобных выпадках сюжэтная прастора набывае рысы малой радзімы, якая, аднак, захоўвае сваю ананімнасць. Канкрэтная прывязка да тагачасных дзяржаўна-палітычных рэалій існавання Расійскай імперыі выяўляецца толькі ў рэкруцкіх і ваенных песнях. Можна меркаваць, што дадзеныя песні ўзніклі ў «агульнаімперскім» салдацкім асяроддзі пад уплывам пануючай тады ідэалогіі самадзяржаўя і зведалі змены ў выніку інтэрпрэтацый, зробленых беларускімі рэкрутамі. Так ці інакш, але менавіта ў гэтых песнях на месца ўмоўнага сюжэтнага прасторы прыходзіць «Росея», «Россеюшка», «россейская сторона» [1, с. 69, 83].

У двух гомельскіх песнях з той жа катэгорыі згадваюцца рэальныя гістарычныя асобы. Гаворка ідзе пра расійскіх палкаводцаў А.В.Суворава («Як наехав наш батюшка Лександра Суворов») і І.Ф.Паскевіча («Ай да князь Пашкевич генарал по ўсёй варміи разъезжав»). У першым выпадку ў песні адбілася памяць пра адну з руска-турэцкіх войнаў («нам Господь-Бог поможа турка звоевати»), у другой жа маецца недвухсэнсоўнае ўказанне на падзеі шляхецкага паўстання 1830-1831 гг., у падаўленні якога Паскевіч браў удзел («у Аршавушку пойдем, мы Аршаву забером») [1, с. 83, 69; 12, с. 155-157]. Пра тое, што «князь Пашкевич» нейкім чынам звязаны з Гомелем, у песні не паведамляецца.

Вельмі цьмяны намёк на часы Рэчы Паспалітай утрымліваецца ў яшчэ адной песні з катэгорыі рэкруцкіх і ваенных, дзе карчма названая каралеўскай, а галоўнымі дзейнымі асобамі выступаюць «турок да поляк, да третій казак» [1, с. 70]. Гаспадыня карчмы мае яўрэйскае імя, што адлюстроўвае рэчаіснасць даволі працяглага перыяду беларускай гісторыі, калі утрымальнікамі піцейных устаноў з’яўляліся яўрэі. Нейкія гістарычныя рэаліі знайшлі сваё адлюстраванне ў песні з ліку сямейных – у ёй згадваецца Шведская вуліца і Нямецкая слабада [1, с. 12].

карчомка
Песня, умоўна аднесеная Е.Р.Раманавым да катэгорыі ваенных i рэкруцкіх.

Прынцып Раманава
Цяжка меркаваць аб ступені арыгінальнасці сюжэтаў разгледжаных песень. Сам укладальнік зборніка з гэтай нагоды адзначыў наступнае: «Песням заносным, великорусским, – чрез старообрядцев, населяющих части уездов Гомельского, Могилевского и Сенненского и чрез солдат – и малороссийским – чрез сопредельность Белой и Малой Руси – мы дали место только тем, кои получили широкую распространенность в губернии и чрез то ассимилировались с песнями несомненно белорусского творчества» [1, с. ІХ].

Раманаў
Еўдакім Раманавіч Раманаў

Такім чынам, Е.Р.Раманаў дае зразумець, што матэрыял для зборніка быў адабраны такім чынам, каб у ім не было рускіх і ўкраінскіх песень, запазычаных у чыстым выглядзе і не зведалі на сабе ўздзеяння беларускай народнай песеннай стыхіі. Таму ўсе песні, якія вызначаны намі як гомельскія, нягледзячы на асяроддзе, з якога яны выйшлі (беларусы ці стараверы), з’яўляюцца неад’емнай часткай нашага гарадскога культурнай спадчыны і вартыя самай пільнай увагі.

Увасабляючы ў скульптуры, не наламаць дроў
Актуалізацыя разгледжаных песень у культурна-гістарычнай прасторы Гомеля магчымая рознымі шляхамі. Аднак галоўным з іх нам бачыцца ўвасабленне песенных сюжэтаў, матываў, вобразаў у скульптурных кампазіцыях. У ідэале кожная песня магла б стаць асновай для стварэння скульптуры. Аднак у рэальнасці з агульнага ліку гомельскіх песень «Белорусского сборника» Е.Р.Раманава неабходна выбраць толькі пэўную частку.

Пры адборы трэба ўлічваць не столькі мастацкія вартасці канкрэтнай песні, колькі верагодныя наступствы прыўнясення іх у сучасны грамадска-палітычны і культурны кантэкст. Прасцей кажучы, будучыя скульптуры не павінны стаць каменем спатыкнення, правакуючы сацыяльную, нацыянальную ці рэлігійную варожасць. Па гэтай прычыне не варта адбіраць песні, у якіх утрымліваюцца заклікі да захопу якіх-небудзь тэрыторый («у Аршавушку пойдем, мы Аршаву забером» [1, с. 69]), вобразы знішчэння («Аршава-город загораетца») [1, с. 105], паэтызацыя забойства (напр., песні пра жанчыну, якая «у зеленом то саду дружка повесила на прекрасном деравцу» [1, с. 2] або па Ванюшку, які забіў аднавяскоўку: «Як узяв ён Параню, да й за русую косу, // Як подняв жа Параню вышай буйной головы, // Як ударив ён Параню об сырую землю… // Ик вечеру Параня зделалась больна, // Ик беламу свету Богу душу отдала» [1, с.107]).

аблога Варашавы
Штурм Варшавы расійскімі войскамі ў 1831 г., пра які згадваецца ў адной з гомельскіх песень, наўрад ці варта ўвасабляць у скульптурнай кампазіцыі. Малюнак: Георг Бенядзікт Вундэр, ХІХ ст.

Выбар песень і мясцін
Да адбору песень варта прыцягнуць спецыялістаў (фалькларыстаў, краязнаўцаў), а затым адабраны матэрыял пратэставаць на фокус-групах. У нас такой магчымасці не было, таму мы абапіраліся на здаровы сэнс і адабралі для прыкладу 11 песень (6 запісаныя ў Беліцы, 3 у Гомелі, 1 у Ціценках, 1 у Мільчу). Далей падаем іх ва ўмоўным парадку па наступным алгарытме: А) месца запісу; Б) кароткае апісанне сюжэту, В) верагоднае месца ўсталявання скульптуры.

1. А) Беліца. Б) Хлопец сумуе па дзяўчыне, якая яго «превлестила», марыць здабыць «сизы крылушки», каб паляцець «к душе Маше», сесці пташкай ёй на правае плячо, глядзець на яе і спытаць: «Верно любиш, али не?» [1, с. 112-113]. В) Цэнтр пляцоўкі перад медыцынскім універсітэтам.

дзяўчына
Умоўны прыклад размяшчэння скульптуры на пляцоўцы насупраць медінстытута.

2. А) Беліца. Б) «На тихеньком Дунаю» «перавоз девка держала» (г.зн. паром). Да яе па чарзе з просьбай пераправіць праз раку звяртаюцца родны брат, бацька («батюшка»), маці («матушка») і каханы («милый друг»). Усім, акрамя апошняга, яна адмаўляе, спасылаючыся на тое, што да «перавозу» ніякага дачынення не мае [1, с. 199]. В) Набярэжная ракі Сож, на ўчастку, дабудаваным ў 2015 г.

3. А) Гомель. Б) Дзяўчына-рукадзельніца ідзе «ки тетеньки ў гости», па дарозе ўпускае з рук пяльцы і губляе « ўсе иголочки », пасля чаго вымушана завітаць на базар, каб купіць новыя і «мила дружка повидать » [1, с.142]. В) Раён Цэнтральнага рынку.

4. А) Беліца. Б) Дзяўчына Насцечка выпраўляе купца Васільку і, падаючы яму капялюш з бантам, просіць яго не загульвацца і не заглядвацца на чужых «сподманчиватых» дзяўчат [1, с. 42-43]. В) У раёне стыку вуліц Гагарына і Пралетарскай.

5. А) Беліца. Б) Нехта звяртаецца да перапёлкі («Перапелушка, да ты луговая!») з пытаннем, дзе яна начавала. «Ночавала у темном лясочку, под ракитовым кусточку», – гучыць у адказ, пасля чаго згадваюцца «парни молодые», якія «вырезали сабе по гудочку» (г.зн. вырабілі музычны інструмент), і шум ад яго пагражае абудзіць захмялелага бацьку, а маці, мабыць, яго не пачуе, бо «живе за рекою» [1, с. 50]. В) Раён вяслярнага канала, бліжэй да вуліцы Лугавой.

6. А) Гомель. Б) Хлопец («мальчик младый») выходзіць за вароты, «приўзадумавши», едзе на кані да двара дзяўчыны – «Сашаньки милой», дзе адбываецца развітанне перад «разлукой чажолай», а разлучае іх «чужа дальняя сторонка» і «молодая девчонка». В) Раён т.зв. «Старога аэрадрома».

7. А) Беліца. Б) У каралеўскай карчме «три други сидять»– турак, паляк і казак. Першы плаціць золатам, другі – срэбрам, а трэці не плаціць зусім, заляцаючыся да гаспадыні («Хаячку манив») [1, с. 70; дадатак 7]. В) У Навабеліцы. Каля якога-небудзь цяперашняга рэстарана або кафэ.

8. А) Беліца. Б) Па мосце ідзе франт («детинка, не величек, да вудал»), апрануты ў «голубый кавтан», «коленкорову рубашечку», «плисову жилеточку». У руцэ ў яго срэбны кіёчак, да якога прымацавана «ленточка букетовая», якую яму «сударушка дала» [1, с. 113]. В) Раён Кавальскага (Кузнечнага) моста.

9. А) Гомель. Б) Седзячы на камяні пасярод мора, гаруе дзяўчына і пазірае на «быструю речушку». Па «беражку» шпацыруюць то бацька дзяўчыны, то маці, але на просьбу зняць яе з каменя яны адказваюць адмовай. Выбаўляе яе толькі каханы («миленький») – здымае «с камушку з белого» [1, с. 16]. В) Мельнікаў Луг. Цалкам магчымы варыянт фантана.

10. А) Ціценкі. Б) Машанька здзіўляецца, чаму каханы («милый друг») да яе заходзіць толькі ў летнюю пару, а зімой не. Кавалер жа апраўдваецца, ківаючы на тое, што ў яго «шубочка усё худенькая, да й сапожки без подбор». Маша абяцае схадзіць «на рыночек, на базар» і купіць яму зімовыя рэчы [1, с. 103-104]. В) Раён палаца культуры «Гомсельмаш».

11. А) Мільча. Б) Дзяўчына пахваляецца, што «з милым гуляла, ой и к любови дружка прозвела», што каханы усаджваў яе «за вубраный столик» і «чай-кофію стакан наливав» [1, с. 128-129]. В) У ідэале – Мільча.

Той факт, што скульптурныя кампазіцыі па матывах сюжэтаў песень, запісаных у Беліцы, мы прапаноўваем усталёўваць за межамі цяперашняй Навабеліцы, не павінен бянтэжыць. Беліца як прадмесце была далучаная да Гомеля ў 1854 г. [7, с. 323], таму верагоднасці бытавання песень па абодва берагі Сожа выключаць нельга. Да таго ж у нашай гарадской гісторыі маецца яркі прыклад таго, як пэўная культурна-гістарычнае з’ява, першапачаткова звязаная з Беліцай, стала сімвалам усяго Гомеля – гарадскі герб з выявай рысі.

Канцэптуальным адзінствам і фармаваннем кластараў
Усе скульптурныя кампазіцыі павінны мець альбо нейкае канцэптуальнае адзінства, альбо адзінства асобных кампанентаў (напр., пастаментаў, надпісаў-цытат з песень і г.д.). Пры гэтым аптымальным уяўляецца варыянт, калі кампазіцыі будуць выкананыя рознымі аўтарамі. Кожная скульптура павінна мець сваю адметнасць, іскрынку, якое-небудзь нестандартнае рашэнне – тое, што выклікала б дадатковую цікавасць да скульптур з боку гараджан і гасцей Гомеля.

кластар
Кластар, ядром якога выступае скульптурная кампазіцыя па матывах канкрэтнай гомельскай песні з першага выпуску «Беларускага зборніка» Е.Р.Раманава.

Пры сур’ёзным комплексным падыходзе кожная скульптурная кампазіцыя па матывах сюжэтаў гомельскіх песень ХIХ ст. магла б стаць ядром лакальнага кластара, што ўключаў бы ў сябе іншыя элементы, якія б працавалі на замацаванне і далейшае суправаджэнне песеннага вобразу ў культурна-гістарычнай прасторы горада: 1) сувенірная крама з разнастайнай прадукцыяй на тэму канкрэтнай песні (майкі, аўтарскія паштоўкі, мастацкая фатаграфія, прадукцыя хэнд-мэйд і інш.); 2) кафэ з інтэр’ерамі, вытрыманымі ў стылістыцы, блізкай да сюжэтных матываў песні; 3) стрыт-арт – мастацкі роспіс фасада аднаго з бліжэйшых да скульптурнай кампазіцыі будынкаў; 4) праца вулічнага тэатра (хаця б у выхадныя дні і на святы) – некалькіх актораў, якія б разыгрывалі сюжэт песні; 5) праца сеткавага рэсурсу – сайта, на якім бы мелася вычарпальная інфармацыя аб песнях, Е.Р.Раманаве, скульптурах і г.д. (яго адрас або QR-код можна было б размясціць на спецыяльных шыльдачках каля самой кампазіцыі і на іншых аб’ектах кластара).

Спявай, пішы, маркіруй
Як яшчэ можна актуалізаваць гомельскія песні з «Белорусского сборника» Е.Р.Раманава і тым самым узбагаціць культурна-гістарычную прастора Гомеля? Раманаў апублікаваў толькі тэксты песень, а пра музыку да іх можна толькі здагадвацца. Аднак гэта дае шырокае поле для творчасці сучасных выканаўцаў і гуртоў, прычым не толькі тых, хто арыентуецца на фолк або фолк-рок, але і на іншыя жанры. Акрамя гэтага, па матывах песень можна было б ствараць мультфільмы. Песенныя сюжэты маглі б выкарыстоўваць і пісьменнікі для стварэння сваіх літаратурных твораў – ад апавяданняў да раманаў. Каларытныя словы з гомельскіх песень здабылі б новае жыццё ў назвах крамаў, кавярняў, розных відаў прадукцыі.

ластушка
Умоўны прыклад выкарыстання каларытнай формы слова з гомельскай песні ХІХ ст. для назвы крамы

Падобны алгарытм можна выкарыстаць для стварэння гарадскіх славутасцяў на аснове іншых элементаў гісторыка-культурнай спадчыны Гомеля – легенд і паданняў, казак, літаратурных твораў, гістарычных падзей.

Крыніцы і літаратура
1. Романов Е. Белорусский сборник. Губерния Могилевская. Т. 1. Вып. 1-2. Киев, 1885.
2. Асветнікі зямлі беларускай: Энцыкл. Даведнік / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. Мінск, 2001
3. Балахонаў С. Культурна-гістарычная прастора Гомеля і памяць горада (пастаноўка праблемы) [Электронны рэсурс]. – 8.07.2016. – Рэжым доступу: http://www.mazdzalina.org/kulturna-histarycnaja-prastora-homiela-i-pamiac-horada-pastanouka-prabliemy
4. Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько і інш. Мінск, 2004
5. Галковский С. В Гомеле теперь есть памятник Паскевичу и его знаменитым собакам [Электронный ресурс]. – 23.09.2015 18:55. – Режим доступа: http://www.sb.by/gomelskaya-oblast/article/v-gomele-otkryli-pamyatnik-paskevichu-i-ego-znamenitym-sobakam-.html
6. Зігуля Н. І далі яму імя Магіслаў [Электронны рэсурс]. – 17.09.2015. – Рэжым доступу: http://zviazda.by/2014/10/56510.html
7. «Маяк» из 48 светящихся опор станет изюминкой обновленной набережной Сожа в Гомеле [Электронный ресурс]. – 23.09.2015 19:20. – Режим доступа: http://gp.by/category/news/society/news41843.html
8. Могилевская Ратуша [Электронный ресурс]. – 15.09.2015 20:05. – Режим доступа: http://mogilev.gov.by/ru/istoriya-goroda/926-3225-8-mogilev-mogilevskaya-ratusha.html
9. Потаева Г.Р., Федорцова Т.А. Туристский потенциал малых городов Беларуси и тенденции его освоения // Вестник БГУ. Сер. 2. 2006. №3. С. 121-126.
10. Урбанист Николай Прянишников о способах возрождения малых городов [Электронный ресурс]. – 10.09.2015 18:30. – Режим доступа: http://lenta.ru/articles/2015/09/06/pryanishnikov
11. Устьянцев В.Б. Культурно-историческое пространство крупного города: исходные структуры [Электронный ресурс]. – 25.09.2015 21:20. – Режим доступа: http://www.comk.ru/HTML/ustyancev_doc.htm

Заўвага: артыкул абагульняе вынікі навучальна-даследчай працы «Гомельскія песні «Беларускага зборніка» Е.Р.Раманава ў кантэксце праблемы культурна-гістарычнай прасторы горада», якую пад маім кіраўніцтвам у 2015 г. выканалі Ірына Прахарэнка і Наталля Сідоранка (11 кл.).